Katran Nedir?
Katran, genellikle çam olmakla birlikte ardıç ve sedir ağaçlarından da elde edilen yoğun, viskoz bir sıvıdır. Bu nedenle katran yağı, çam katranı, sedir katranı ve ardıç katranı gibi isimlerle anılabilmektedir.
Geleneksel Katran ve Diğer Katran Türleri Arasındaki Fark Nedir?
Bunun yanı sıra kömürden yada muhtelif ağaçların atık dallarından elde edilen benzer ürünlere de katran adı verilmektedir. Bu da kafa karışıklığına neden olmaktadır.
Öncelikle linyit kömüründen yüksek damıtma sıcaklığında elde edilen ve kömür katranı olarak bilinen katranın üretimi, satışı ve kullanımı çevre sağlığına zararlarından dolayı birçok ülkede kısıtlanmıştır.
Diğer yandan mangal kömürü yapımı ya da ısıl işlemle enerji üretimi için gerçekleşen üretim metodlarında da katran ortaya çıkabilmektedir. Bu tarz üretimlerde muhtelif ağaç dalları (meşe, narenciye, okaliptus vs.) veya meyve çekirdekleri ve kabukları (zeytin, kayısı, antep fıstığı vs.) kullanılmaktadır. Ortaya çıkan koyu ve kıvamlı sıvıya da odun katranı denildiğini görüyoruz.
Ancak bizim konumuz olan katran, geleneksel yöntemlerle üretilen ve sadece çam, sedir ve ardıç ağaçlarının çıralı bölmelerinin kullanılması ile elde edilen üründür. En çok da çamın çıralı kök ve gövdelerinden elde edilir ve dünyada da Stockholm Katranı adıyla bilinir. Çamın çırasız dallarından yapılsa dahi bu geleneksel çam katranı değil odun katranıdır, aynı özellik ve faydalara sahip değildir.
Çam katranı hammaddesi çam çırası
Katran Üretimi: Katran Nasıl Yapılır?
Her katranın katran olmadığını açıkladıktan sonra geleneksel katranın, diğer bir deyişle geleneksel çam katranının nasıl üretildiğine geçebiliriz.
1- Hammadde Seçimi
Katran üretiminin en önemli ve ilk adımı doğru hammadde seçimidir. Bu aynı zamanda en zor olanıdır diyebiliriz. Çünkü çam çırası çam ağacının kendini korumak amacıyla ürettiği reçinenin ağaçta yoğunlaştığı bölümüdür. Bu nedenle en iyi çıra yıldırım çarpmasına uğramış ağaçlar ya da da kesildikten sonra 10 seneyi aşkın süre boyunca toprakta yatan geniş köklerde yer alır.
Çıralı çam kökü
2- Katran Üretimi İçin Çıralı Odunların Hazırlanması
Çam çırasının tedariğinin ardından üretimin ilk aşaması başlar. Gelen çam odunu ve kökleri, çırasız bölümlerinden ayırılarak uygun ölçülerde kesilir. Ardından piroliz fırınlarına girecek olan sepetlere yerleştirilir.
Çam katranı üretimi için çıra hazırlığı
3- Çıralı Sepetlerin Fırınlara Yerleştirilmesi
Uygun boylarda kesilen çıralı çam odunları katran üretiminin gerçekleştiği fırınlara gider. Geleneksel olarak buraya Katran Ocağı denir. Piroliz adı verilen bu işlem için sepetler metal kazanların içine yerleştirilir.
Çıralı sepetlerin katran kazanlarına yerleştirilmesi
4- Kazan Kapaklarının Kapatılması
Ardından kapakları kapatıyoruz.
Katran kazanı kapağının hava almayacak şekilde kapatılması
5- Katran Üretimi için Kazanların (Ocağın) Ateşlenmesi
Oksijensiz ya da kısıtlı oksijenin bulunduğu bu üretime Piroliz denir. Bu işlemde kazanların içinde bulunan çıralı odunlar ateş görmez. Katran ocağında, çıralı odunların olduğu bir iç kazan ve dışarıdan ısıyı vermek için yakılan odunları muhafaza eden bir dış kazan (fırın) yer alır. Dış kazanda yakılan ateşle iç kazandaki sıcaklık sağlanır ve katran üretimi için gerekli reaksiyon başlar.
Katran üretimi için Katran Ocağı, dış kazan görüntüsü
6- Katranın Gelişi
Kazan içinde bulunan çıralı odunlar dışarıdan gelen ısı ile uygun sıcaklığa geldikleri zaman reaksiyon başlar. Geleneksel katran kazanların altında bir delik vardır. Bu delikten dışarıya doğru metal bir boru uzanır. Uygun sıcaklığa ulaşılması ile birlikte kazan içinden aşağıya doğru ilk katran akışı başlar. Daha sonra borudan geçerek gün yüzüne çıkar.
Çam katranı üretiminde ilk katran çıkışı
7- İnce Katran (Neft-Sarı Katran) ve Odun Sirkesinin Gelişi
Kazan içinden yoğuşarak gelen ilk katrana geleneksel olarak kalın katran denir. Bu katran ile birlikte yoğun bir gaz ve buhar da kazan altındaki borudan geçerek uzun bir soğutma tüneline girer. Bu tünelin sonunda bulunan musluktan da yoğuşarak sıvı hale gelen ince katran (sarı katran/neft) ve ham odun sirkesi toplama havuzuna akar. Burada oluşan katrana inceliğinden dolayı katranın terebentini de denir.
İnce katran (sarı katran – neft) ve odun sirkesi toplama havuzu
8- Katranın Suyunun Alınması
Kalın ve ince katran son olarak su ayrıştırması için birlikte distilasyon kazanına girer. Bu kazanda kaynayarak birleşirler. Soğutma kolonu sayesinde de suyu alınan çam katranı kullanıma hazır hale gelir.
Çam katranı üretiminde suyun bertarafı için distilasyon hazırlığı
9- Çam Katranı Gönderime Hazırdır
Son olarak suyu da alınan katran varil ya da bidonlara alınarak gönderime hazır hale gelir.
Satışa hazır çam katranı ürünleri 1-5-10-20 kg
Gönderime hazır çam katranı varilleri
Katran ne işe yarar, faydaları ve kullanım alanları nelerdir?:
Ahşap Evlerde Çam Katranı Kullanımı için:
Geleneksel çam katranının Anadolu’da kullanımı için:
